1. Đôi nét về bí mùa đông

Bí mùa đông (Winter squash) thuộc họ Cucurbitaceae, gồm cả dưa hấu, dưa chuột và nhiều loại quả khác nữa, mỗi loại có kích thước, màu sắc khác nhau, song lại có những nét chung là vỏ cứng, đây là đặc tính giúp nó tồn tại lâu dài sau khi thu hoạch. Thịt của nhóm quả này hơi ngọt, có mùi vị đặc trưng, ruột thường xốp và rỗng, hạt có tác dụng chữa bệnh rất tốt.  Bí mùa đông thường có kích thước khác nhau như tròn, dài. Ví dụ như loại bí hình như quả lê (Butternut squash), vỏ màu kem, thịt bên trong có màu nâu, vị hơi ngọt. Loại thứ hai mà người ta quen gọi là bí dâu (Acorn squash), có màu da lốm đốm, thịt vàng nhạt, hương vị tổng hợp ngọt và hơi cay. Thứ 3 là bí hu-bát (Hubbard squash) có màu xám xanh hoặc da cam, chất lượng thịt ngọt; thứ 4 là bí vành (Turban squash) có dạng sọc xanh, thịt màu vàng cam, hương vị đặc trưng và thứ 5 là bí ngô (pumpkins), loại quả rất phổ biến có màu vàng xám, vỏ cứng, chất lượng thịt ngọt có lượng đường cao, ngon miệng được người tiêu dùng ưa chuộng. Các loại bí mùa đông có nguồn gốc từ bí hoang ở vùng biên giới giữa Guatemala và Mehico, được con người thuần hóa cách đây trên 10.000 năm. Ban đầu người ta trồng lấy hạt vì thịt ít và đắng. Sau được thuần hóa, trồng nhiều ở châu Mỹ và được nhà thám hiểm Colombo đưa vào châu Âu. Hiện nay nó đã phát triển và có mặt ở khắp mọi nơi trên thế giới.

2. Vì sao bí mùa đông lại xem là siêu thực phẩm ?

- Tốt cho sức khỏe vì giàu dưỡng chất thực vật. Tuy không bằng các loại rau củ quả như hành tỏi, cà rốt, nhưng bí mùa đông nhưng lại được xem là danh mục thực phẩm tuyệt vời bởi nó có chứa các hợp chất hữu ích  có tác dụng chống ung thư, đặc biệt là dưỡng chất thực vật (phytonutrient), có tác dụng ngăn ngừa quá trình đột biến tế bào, thủ phạm gây các loại bệnh nan y, đặc biệt là ung thư, tim mạch.

- Tốt cho sức khỏe đàn ông:  Theo nghiên cứu của các chuyên gia ĐH Kansas (Mỹ) thì các triết suất từ bí mùa đông có tác dụng làm giảm căn bệnh thường gặp ở đàn ông, bệnh phì đại tuyến tiền liệt lành tính (BPH), bệnh dễ nhận biết bằng việc tuyến tiền liệt bị phình to, gây khó khăn trong việc đi tiểu và trong cuộc sống tình dục của con người. Nếu kết hợp chất triết xuất từ bí với thực phẩm giàu phytonutrient sẽ làm giảm rất nhiều nguy cơ mắc bệnh BPH nói trên.

- Tăng cường sức khỏe phổi: Một trong những thế mạnh của bí mùa đông là giàu hợp chất beta-cryotoxathin, đây là chất carotenoid có màu vàng cam, có nhiều trong bí đỏ, ngô, đu đủ, ớt, cam, quýt đỏ có tác dụng rất tốt trong việc tăng cường sức khỏe phổi. Tại Trung Quốc người ta thử nghiệm ở trên 60.000 người ăn thực phẩm giàu beta-cryotoxathin cho thấy nguy cơ giảm được tới 27% rủi ro mắc bệnh ung thư phổi, riêng nhóm nghiện thuốc lá thì khả năng này có thể đạt trên 37%. Ngoài ra bí mùa đông có chứa nhiều vitamin A, beta-carotene dưỡng chất rất cần cho nhóm người hút thuốc lá. Vì lý do này giới ẩm thực xếp bí mùa đông là thực phẩm đầu bảng bổ xung vitamin A cho cơ thể con người và  rất tốt cho sức khỏe hệ thống hô hấp.

- Ngăn ngừa khuyết tật khi sinh: Chất folate có trong bí mùa đông được xem là vũ khí rất tốt giúp phụ nữ ngăn ngừa căn bệnh khuyết tật khi sinh, nếu trong thời gian mang thai và trước khi mang thai, phụ nữ ăn nhiều nhóm thực phẩm folate sẽ giúp cơ thể bẻ gãy các sản phẩm phụ của quá trình chuyển hóa có tên là hormocystein, thủ phạm phá hủy thành tế bào làm gia tăng bệnh tim mạch. Ngoài ra, folate còn có tác dụng bảo vệ tế bào ruột kết trước nguy cơ tấn công của các chất gây ung thư. Riêng nhóm người nghiện rượu nếu ăn nhiều bí, thực phẩm giàu folate sẽ có tác dụng giảm ung thư ruột kết.

- Cung cấp tổng hợp các dưỡng chất hữu ích khác: Nếu thu hoạch vào mùa thu thì bí sẽ có giàu vitamin A (beta-carotene), vitamin C, kali, chất xơ, axít omega 3, vitamin B1, đồng, vitamin B6.... Dưới đây là số liệu dưỡng chất tham khảo cho một bát bí đỏ mùa đông đã qua chế biến (1 bát tương đương 205 gam): Calo 79,95; vitamin A 7.291,8 IU (đơn vị quốc tế); vitamin C 19,68 mg; kali 895,85 mg; chất xơ thực phẩm 5,74 gam; măng gan 0,43 mg; folate 57,4 mcg; axít béo omega 3- 0,34 gam; vitamin B1 (thiamin) 0,17 mg; đồng 0,19 mg; trytophan 0,03 gam; vitamin B6 (pyridoxine) 0,15 mg; vitamin B3 (niacin) 1,44 mg và vitamin B5 (pantothemic axid) 0,72 mg.

3. Cách  bảo quản

Bí mùa đông dễ bị hư hại, sâu, trầy sát do đó khi mua cần chú ý. Chọn những quả chắc, nặng, vỏ không quá bóng, bị trầy sát.. Tránh những quả có dấu hiệu thối rữa, ngâm nước quá lâu hoặc bị nấm mốc. Bí mùa đông có thể bảo quản lâu dài hơn so với bí mùa hè. Tùy thuộc vào từng loại, có thể bảo quản từ một tuần đến 6 tháng. Tránh xa nơi ánh sáng và nhiệt  độ quá cao, không quá nóng hoặc quá lạnh. Nhiệt độ lý tưởng lưu trữ bí mùa đông là từ 50-60°F (khoảng 10-15 °C). Một khi đã gọt vỏ, nên cắt thành miếng nhỏ để trong túi nhựa và cất trong tủ lạnh và có thể dùng một hoặc hai ngày. Cách tốt nhất là sau khi bổ nên dùng ngay để bảo toàn dưỡng chất và hương vị.

Nguyễn Khắc Nam

(tổng hợp)