Nồi bánh chưng Tết, mâm cơm cúng tổ tiên, bữa cơm tất niên cùng người thân là những nét văn hóa tốt đẹp nói lên tầm quan trọng của không gian bếp trong gia đình Việt.

Từ bao đời nay, bếp không đơn thuần chỉ là nơi nấu nướng, chế biến thức ăn mà còn là nơi “giữ lửa” và là nơi gắn kết chia sẻ tình cảm của mọi thành viên trong gia đình. Các nhà nghiên cứu đã cho thấy rằng bữa ăn gia đình có thể giúp cho người ta giải tỏa stress, cân bằng chế độ ăn và tập thói quen đời sống lành mạnh một cách có hiệu quả. Riêng các nhà tâm lý thì cho rằng mối quan hệ vợ -chồng, ông bà -cha mẹ - con cháu có cải thiện rõ rệt nhờ vào chính... căn bếp. Có người còn tuyên bố: “Gia đình có hạnh phúc hay không thì chỉ cần nhìn vào căn bếp” - giống như khi nhìn vào phòng khách có thể đoán biết chủ nhà ra sao! Có rất nhiều các tâm tư và tình cảm của thành viên trong gia đình cùng chia sẻ với nhau mỗi ngày trong không gian ấm cúng này.

Từ xa xưa, khi có được Lửa và biết cách giữ Lửa, tổ tiên chúng ta đã trân trọng và coi Lửa là một vị thần linh. Không chỉ trong tâm linh người Việt, mà hầu như đối với mọi nền văn hóa trên khắp Thế giới, “bếp Lửa” chiếm vị trí rất quan trọng (do đó trong thiết kế nội thất, bếp luôn được dành riêng một không gian khá bề thế). Ngày nay, người ta thường kết hợp bếp và phòng ăn với nhau, chứ không còn tách riêng như kiến trúc theo kiểu của Thế kỷ trước nữa.

Với người Việt, từ xưa bếp đã là nơi thiêng liêng, gắn liền với truyền thuyết dân gian và phong tục đưa-rước ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp hàng năm. Ông Táo đóng vai trò “người quản gia vô hình” ghi nhớ tất cả những gì đã xảy ra trong gia đình và cả ngoài xã hội... để cuối năm lên trình tấu với Ngọc hoàng.

Căn bếp trong ngôi nhà Việt xưa không chỉ là nơi chế biến, nấu nướng, mà còn là nơi sáng tạo và gìn giữ văn hóa ẩm thực địa phương. Vì thế, gian bếp được bố trí khá đặc biệt với nhiều vật dụng phong phú, thể hiện tính cách và khả năng sáng tạo của người nội trợ. Đa số vật dụng đều nhỏ nhắn, thiết thực, tận dụng tối đa những thứ sẵn có trong thiên nhiên như vá múc canh bằng vỏ sọ dừa khô, đũa ăn bằng tre… Tùy điều kiện của từng địa phương, vùng miền, dân tộc và các loại chất đốt mà có nhiều loại bếp khác nhau (củi, trấu, than, mạt cưa, rơm…). Mỗi gia đình Việt xưa thường có vài ba bếp lò với kích cỡ khác nhau thích hợp nấu nướng thường ngày và cả khi có giỗ chạp hay cưới hỏi.

Người Nam Bộ sáng tạo ra rất nhiều kiểu bếp, đặc biệt là bếp hai miệng cùng lúc có thể nấu cơm, kho cá vừa nhanh, vừa tiết kiệm - nhờ nó mà khi đi làm đồng về, sau ít phút là có ngay một bữa cơm nóng sốt. Vào mùa vụ bận rộn, dùng chiếc bếp hai miệng vừa nấu cơm vừa đun nước pha trà, rất tiện lợi. Người Nam Bộ vốn giản dị, phóng khoáng trong suy nghĩ, còn dùng gian bếp để làm nơi tiếp khách. Bếp Hoàng Cầm cho đến nay vẫn được coi là một sản phẩm tiêu biểu của trí tuệ Việt Nam trong thời chiến tranh gian khổ...

Trong ngôi nhà Việt hiện đại, căn bếp càng trở nên quan trọng hơn. Không chỉ là nơi để người nội trợ trổ tài khéo léo, đảm đang mà bếp còn thể hiện văn hóa ẩm thực của gia đình, cũng như mức độ tiện nghi của ngôi nhà, “lối sống” và “đẳng cấp” của gia chủ. Gian bếp bỗng trở thành một “chuẩn” chung để đánh giá mức sống...

Năm hết Tết đến, là dịp để mọi người quây quần bên gia đình, ăn bữa cơm tất niên đầy ý nghĩa - bữa cơm “thụ lộc” sau khi cúng tổ tiên và đất trời chiều 30 Tết. Mỗi thành viên xa nhà đều mong kịp trở về để cùng gia đình chuẩn bị đón Xuân và thưởng thức hương vị bữa cơm chiều cuối năm trong không gian ấm áp tình vợ chồng, ông bà, cha mẹ và con cháu. Bữa cơm tất niên - gắn liền với căn bếp - từ bao đời nay đã trở thành nét thuần phong mỹ tục trong mỗi gia đình Việt...

Cẩm Thúy